मुलांची स्व-प्रतिमाआणि होमिओपॅथी / Children’s Self-Image and Homeopathy

मुलांची स्व-प्रतिमा आणि होमिओपॅथी

  “तुझ्या डोक्यात दगड भरलेत की काय? अरे गाढवा किती वेळा त्याच त्याच चुका करशील गणितात? एवढा मंद मुलगा आजवर मी पाहिला नाही” !!!   वगैरे वगैरे तन्मय चे वडील नेहमीप्रमाणे त्याच्या वर गरजले आणि त्याच्या गणितात ही आणखीन चुका व्हायला लागल्या.

     रागाच्या भरात शिस्त लावताना ओरडताना किंवा अभ्यास घेताना बहुतेक सर्वच पालक आपल्या मुलांना विविध भूषण विशेषण देत असतात,. “मूर्ख ,नालायक, बावळट, धांदरत, खोटारडा, लबाड वगैरे वगैरे या विशेषणांची यादी लांबजाचक आणि प्रसंगी अतिशय ‘हीन आणि अपमानास्पद ‘ असते. त्यातून आपल्या रागाला तर वाट मिळते पण कधी असा विचार करतो का की आपल्या मुलांवर याचा काय परिणाम होत असेल?

    ‘तारे जमीन पर‘  या चित्रपटात, लहान मुलांचे भाव-विश्व त्याचबरोबर,जोडले गेलेली त्याची मानसिकता, या सगळ्यांकडे बघण्याचा पालकांचा दृष्टिकोन, याचे एक सुंदर चित्र रेखाटले आहे.

      बऱ्याचदा पालकांना असं वाटतं की, आम्ही मुलांना चांगल्या प्रकारे समजावून घेतो म्हणजे त्यांच्या प्रत्येक कृती मागे त्यांची मानसिकता आम्ही जाणतो .
      हे एवढं सोपं आहे !! तर “नाही” असेच म्हणावं लागेल, कारण म्हणजे 
      आपलं मूल वयानं मोठं होत असताना, वेगाने त्याचं व्यक्तिमत्व ही आकार घेत असतं.  मुलांच्या मनात स्वतः विषयी एक ‘प्रतिमा’ तयार होत असते. आपण एक व्यक्ती म्हणून कसे आहोत? याबद्दलच्या त्यांच्या मनातल्या प्रतिमेला ‘स्व-प्रतिमा’ म्हटले असे म्हणतात.

      मुलांची ‘स्व-प्रतिमा’ ही त्यांच्या व्यक्तिमत्व विकासाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि पायाभूत घटक असतो. कुठल्याही मुलाच्या मनात ही प्रतिमा तयार नसते. साधारणपणे दीड वर्ष वयापासून आपण एक वेगळी व्यक्ती आहोत, आपल्याला एक स्वतंत्र नाव आहे ,एक वेगळे अस्तित्व आहे, हे मुलांना जाणवू लागते.

 आपण मस्ती केली, पाणी सांडलं मातीत हात घातला की आई ‘वेडा मुलगा’ म्हणते आणि पटकन घास घेतला, आईचं ऐकलं की ‘शहाणा राजा’ म्हणून आई  पटकन जवळ घेते, यातला फरक मुलांना कळायला लागतो.   

      लहानपणी मुलांना, आपण एक व्यक्ती म्हणून कसे आहोत ? याची काहीच कल्पना नसते. आई वडील, घरातल्या बाहेरच्या, इतर वडीलधाऱ्या व्यक्ती, उदाहरणार्थ शाळेतील शिक्षक इत्यादी. आपल्याला कसे वागवतात? काय म्हणतात? यावरून मुलांची ‘स्व-प्रतिमा’ (Self Image) तयार होत असते,म्हणजेच त्यांची मुलांची ‘स्व-प्रतिमा’ आई-वडील व इतर व्यक्तिमत्त्वांच्या अभिप्रायावर अवलंबून असते.  

     पालकांना मात्र त्याची पुसटशीही कल्पना नसते. कधी कधी आपल्या अति-काटेकोरपणामुळे तर कधी मुलांनी सुधारावं म्हणून पालक मुलांना सतत त्यांच्या चुका दाखवत असतात. त्यांच्यावर टीका करतात, त्यांना मूर्ख, बावळट, वेंधळा, आळशी असे हिणवून आपल्या रागाला वाट करून देतात. दुर्दैवाने पालकांच्या या अभिप्रायावर मुलांचा शंभर टक्के विश्वास बसतो. आपण बावळटच आहोत, आपल्याला काहीच जमणार नाही, कोणतीच गोष्ट आपण छान करू शकणार नाही, अशी त्यांची ठाम समजूत होते. त्यामुळे त्यांचा सगळा आत्मविश्वासच खचून जातो.   

       पालकांच्या अशा सततच्या दृष्टीने मुलांच्या मनात स्वतःबद्दलची हीन आणि दुबळी प्रतिमा तयार होते. त्यामुळे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा पाया डळमळीत होतो.    

      संस्कारक्षम वयात मुलांची मानसिकता, जडणघडण होण्यामध्ये त्यांच्या आई-वडिलांची भूमिका नेहमीच परिणामकारक ठरते, मग ती सकारात्मक असो वा नकारात्मक. दोन्हीच्या भूमिकांचे परिणाम ही त्यांच्या मुलांबरोबरच्या नात्यात परिवर्तित होत असतात.

     पालकांचे आपल्या मुलाबरोबरचे असलेले नाते, त्याचबरोबर ओघानं आलेल्या एकमेकांबद्दलचा बद्दलच्या अपेक्षा, भाव-भावना या सगळ्या गोष्टी खूप महत्त्वाच्या असतात आणि त्या  कधीच बोलल्या जात नसतील किंवा चुकीच्या पद्धतीने व्यक्त होत असतील, तर मुलांवर त्यांचे गंभीर परिणाम होत राहतात. म्हणजे काय एक ते संवाद होतच नाही अथवा संवादाचे रूपांतर वादात होते. मग हळूहळू मुलांची मानसिकता बिघडत जाते.

    त्यांच्या त्यांचा स्वतःकडे पालकांकडे आणि पर्यायाने समाजाकडे बदलण्याचा दृष्टिकोन नकारात्मक होऊ लागतो आणि सर्व घटनांचे परिवर्तन नंतर वाईट गोष्टींमध्ये सवयीमध्ये होतं.

   उदाहरणार्थ, समाज विघातक वर्तवणूक – आई-वडील कुठल्या प्रकारे मुलांशी संवाद सांगतात साधतात, त्याचा सरळ परिणाम मुलांच्या वर्तनावर, विचार पद्धतीवर, आत्मविश्वासावर, भावनिक स्वास्थ्यावर, दुसऱ्या व्यक्तीबरोबरच्या वागण्या-बोलण्याच्या पद्धतीवर होतो.

   स्वतःच्या आई-वडिलांसोबत आता देखील ते स्वतःला असुरक्षित समजू लागतात. या सगळ्यांचा परिणाम, शेवटी त्यांच्या शाळेतील वागणूक, प्रगतीवर होतो. म्हणून पालक आणि मुल यांच्यामध्ये प्रेमाचं आणि विश्वासाचं नातं असणं गरजेचं असतं.

  मुलांशी बोलणं म्हणजे, ‘तुला काय हवंय? काय नको’ ? हे नव्हे. तसेच त्यांना कपडे खेळणी व या पुस्तका वगैरे हे आणून देणं इतकं सोपं तर नक्कीच नाही, कारण मुलांच्या भावनिक व मानसिक गरजा यापेक्षा भिन्न व अधिक असतात.

     एक सुजाण व जबाबदार पालक या नात्याने त्याला / तिला योग्य वेळी समजून घेणे, व त्या पूर्ण करणे हे सर्वात महत्त्वाचे अवघड काम आहे.  

    अशा मुलांचा आत्मविश्वास एकदा डळमळला की, कुठलीही नवी गोष्ट शिकायला कचरतात. कुठलीही जबाबदारी, कुठलीही काम अंगावर घ्यायला घाबरतात. अभ्यास चांगला झाला असूनही वर्गात उत्तर द्यायचं टाळतात, कारण आपलं चुकीचं आहे आणि आपल्याला शिक्षक ओरडतील, मुलं हसतील अशी त्यांची पक्की समजूत होते. परीक्षेची त्यांना भीती वाटते. ही मुलं स्पर्धेत भाग घ्यायला तयार नसतात. आपली क्षमता नसताना कशाला स्वतःचा हस करून घ्या ! या भावनेने प्रत्येक ठिकाणी मागे मागेच राहणं  ही मुल पसंत करतात.

     एकंदरीत या मुलांचं व्यक्तिमत्व विकास, त्यांची क्षमता,त्यांचे ध्येय, त्यांचे भवितव्य या सगळ्यांसाठी त्यांची कमकुवत ‘स्व-प्रतिमा‘ खूपच मारक ठरते.

   आजची बहुसंख्य कुटुंब, विभक्त- न्यूक्लिअर फॅमिली (Nuclear Family) पद्धतीत मोडणारी असतात. त्यामुळे घरात फक्त आई वडील, दोघेही कामानिमित्त घराबाहेर, संध्याकाळी घरी आल्यावर खूप दमलेली, नेमकं त्यावेळी मूल त्यांच्याशी बोलायला गेले, “आपण नंतर बोलु, मी उद्या बघते / बघतो  चालेल? किंवा फारच झालं तर, अरे काय आल्या आल्या कटकट चालली आहे! कळत नाही का मी दमलोय /दमली आहे  ते !!! अशी उत्तर ऐकायला मिळतात. पण साहजिकच मुले दुखावली जातात, कारण बहुदा पालकांचा “उद्या” नंतर त्यांना सहसा येतच नाही.

   आपल्या मुलांनी बोलण्यासाठी आपल्याकडे वेळ मागणे हा केवळ त्यांचा हक्कच नाही तर त्यांची भावनिक गरज आहे. हे आई-वडिलांचे लक्षात येत नाही.

थोडक्यात काय, आपण आई-बाबांना नकोशी झालोय का ? , आपल्यावर मुळीच प्रेम करत नाहीत असे तत्सम गंभीर स्वरूपाचे नकारार्थी विचार त्यांच्या मनात नकळतपणे घर करू लागतात. त्यांची दखल वेळीच घेतली गेली नाही तर,हे विचार कायमचे मनात राहून त्यातून चुकीचं अर्थ निघू शकतात. त्यामुळे नात्यांमध्ये जवळीत निर्माण होण्यास घातक ठरू शकते.

    म्हणूनच पालकाने सुरुवातीपासून मुलांची ‘स्व-प्रतिमा’ बळकट व चांगली विकसित व्हावी याकरता अतिशय जागृतता दाखवावी लागते. लहानपणापासून मुलांना पालकांकडून प्रेम आदर सुरक्षितता मिळाल्यास आपण प्रेम करण्याजोगे आहोत हा विश्वास त्यांच्या मनात जागृत होतो .

   पालकांचा प्रोत्साहन, पाठिंबा यामुळे मुलांना आपोआप आपल्यातल्या क्षमता चांगले गुण ओळखता येतात. साहजिकच त्यांना स्वतःबद्दल योग्य विश्वास व चांगले स्वप्न निर्माण होण्यास खूप मदत होते.

लहानपणापासून मुलांना प्रेम, आदर व सुरक्षितता मिळाल्यास, ‘आपण प्रेम करण्याजोगे आहोत ‘ हा विश्वास त्यांच्या मनात जागृत होतो. पालकांचं प्रोत्साहन, पाठिंबा यामुळे मुलांना आपल्यातल्या क्षमता, चांगले गुण ओळखता येतात. साहजिकच त्यांना स्वतःबद्दल योग्य विश्वास व चांगली स्व-प्रतिमा निर्माण होण्यास खूप चांगली मदत होते.

   अशी मुलं नववीत नवनवीन क्षेत्रात स्वतःला आजमावून बघण्यास उत्सुक असतात. एखाद्या कामात व स्पर्धेत अपयश आल्यास ना उमेद न होता ती पुन्हा पुन्हा प्रयत्न करायला तयार असतात. मुलांची चांगलीच ‘स्व-प्रतिमा’ त्यांना उत्तम ध्येय यासाठी लागणारी प्रयत्न करण्याची जिद्द व चिकाटी देते आणि परिणामी त्यांच्या उज्वल भविष्यासाठी कारणीभूत ठरते.

     मुलांच्या डळमळीत आत्मविश्वासाला बळकट करण्यासाठी, त्यांच्या स्वभावाचा अभ्यास करून त्यांना विविध होमिओपॅथिक औषधे देता येतात. या औषधांमुळे कॅल्केरिया कार्ब, अर्जंटम नायट्रिकम, बरायटा कार्ब ,ऑरम मेट इत्यादी अशी लक्षण  साधर्म्यावरून  होमिओपॅथिक औषधे देता येतात.

   होमिओपॅथीमध्ये असंख्य औषधे असून ज्यामुळे मुलांची ‘स्व-प्रतिमा‘ बळकट होऊन आत्मविश्वास वाढण्यास प्रभावीपणे काम करतात .

   होमिओपॅथिक  चिकित्सा शास्त्रानुसार अशा मुलांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा अभ्यास करून निवडण्यात आलेले प्राकृतिक औषध (Constitutional Medicine) या मुलांच्या व्यक्तिमत्त्वात सुधारणा घडवून त्यांची ‘स्व-प्रतिमा’ बळकट करते.

 

डॉ अजय हनमाने
एम. डी. (होमिओ), HHF, ICR Kolhapur,
चैतन्य होम्योपैथिक क्लिनीक
भास्कर प्लाझा- F4
शाहुपुरी व्यापारी पेठ
रेल्वे फाटक भाजी मंडई जवळ
कोल्हापूर- 416001
मोबाईल- 7738667123 // 9404507723
रविवारी बंद

कृपया पुढील लेख वाचा – 

आधुनिक उपचार पद्धती  आणि होमिओपॅथी उपचार पद्धती मधील फरक

————————————————————————————–

🌱 Children’s Self-Image and Homeopathy

“Is your head filled with stones? How many times will you make the same mistakes in math? I’ve never seen a boy as dull as you!”
Tanmaya’s father shouted in anger — and, as usual, his math mistakes only increased.

While trying to discipline their children, many parents end up hurling such harsh words — “stupid,” “useless,” “lazy,” “liar,” and so on. This list of negative labels is often long, cruel, and deeply insulting.
In the heat of anger, parents may find temporary relief — but do they ever pause to think how such words affect their child’s mind?

The film Taare Zameen Par beautifully depicts a child’s inner emotional world — his sensitivity, his thought processes, and how deeply a parent’s attitude shapes them.

Many parents believe they “understand” their child well — that they know what lies behind every behavior or mistake.
But is it really that simple? Certainly not.
Because as the child grows, his personality is also taking shape — and within that process, an image of the self begins to form.
This inner picture — of who they are, what they are capable of — is what psychologists call the “self-image.”

🪞 Formation of the Self-Image

A child’s self-image is a foundational part of personality development. It does not exist from birth.
Around the age of one and a half, children begin to realize they are separate individuals, with their own name and identity.

When a child spills water or plays in the mud and the mother says, “You naughty boy!”, but when he listens obediently and she lovingly calls him “my good boy,” — the child begins to notice the difference.

In early childhood, children have no concept of who they are as individuals.
Their self-image develops through how parents, teachers, and elders treat them — the tone, the words, and the attitudes they receive.
Thus, a child’s self-image largely depends on the feedback they get from the people around them — especially their parents.

Unfortunately, most parents are completely unaware of this.
In their strictness or anxiety for the child’s improvement, they constantly point out mistakes, criticize, and use humiliating labels like “foolish,” “careless,” or “lazy.”
Tragically, children fully believe these words. They start thinking,

“I really am stupid.”
“I’ll never be good at anything.”
“No matter how hard I try, I’ll fail.”

This belief shatters their self-confidence and weakens the very foundation of their personality.

🧩 Impact of Parental Attitude

During the impressionable years, a parent’s influence — whether positive or negative — deeply shapes the child’s psychology.
The emotional bond between parent and child, their mutual expectations and communication, are crucial.
If these remain unspoken, neglected, or are expressed harshly, they harm the child’s emotional development.
A lack of open communication often turns into arguments, and slowly, the child’s mindset begins to deteriorate.

Their outlook toward themselves, their parents, and eventually society becomes negative.
Over time, these attitudes turn into habits — sometimes even into antisocial behavior.

How parents communicate with their children directly affects the child’s thoughts, confidence, emotions, and social behavior.
Such children may begin to feel insecure even with their own parents. Their school performance, social skills, and mental health all begin to suffer.
Therefore, maintaining a relationship of love and trust is essential.

🗣️ Communication and Emotional Needs

Talking to children does not merely mean asking, “What do you want?” or “What don’t you want?”
Nor is it limited to providing clothes, toys, or books.
Children have deeper emotional and psychological needs — understanding, attention, and reassurance.

A responsible parent must recognize and fulfill these needs at the right time — a task both vital and challenging.

In today’s nuclear families, both parents often work outside the home.
When they return tired in the evening, the child may approach them eagerly to talk, only to hear,

“Not now, I’m exhausted.”
“We’ll talk tomorrow, okay?”
But that “tomorrow” rarely arrives — and the child feels hurt and ignored.

Gradually, such thoughts arise:

“Maybe my parents don’t love me anymore.”
“Maybe I’m unwanted.”

If these thoughts are not addressed in time, they take root and distort the child’s emotional world, damaging closeness in relationships.

🌼 Building a Healthy Self-Image

From the very beginning, parents must consciously nurture a positive self-image in their child.
When children experience love, respect, and security from their parents, they develop a deep inner belief —

“I am lovable. I am worthy.”

Encouragement and support help them recognize their strengths and good qualities.
This builds self-confidence and a positive self-image — the foundation of emotional resilience.

Such children are enthusiastic to explore new fields, participate in competitions, and face challenges.
Even when they fail, they do not lose hope; instead, they try again with greater determination.
A strong self-image gives them the courage, persistence, and motivation necessary to reach their goals and create a bright future.

🌿 Role of Homeopathy

When a child’s confidence wavers or their personality shows signs of emotional imbalance, Homeopathy offers gentle yet powerful support.
By studying the child’s nature, behavior, fears, and sensitivities, suitable remedies such as Calcarea carbonica, Argentum nitricum, Baryta carbonica, Aurum metallicum, etc., can be selected based on symptom similarity.

Homeopathy contains numerous medicines that effectively help strengthen a child’s self-image, enhance self-confidence, and promote balanced personality development.

Through a deep understanding of the child’s constitution and temperament, the constitutional remedy acts holistically —
nurturing emotional strength, stabilizing self-belief, and helping the child grow into a confident, capable individual.

🌈 In Essence

A child’s self-image is not formed by chance — it is built every day through love, respect, patience, and understanding.
Parents hold the power to either weaken or strengthen it through their words and actions.
With conscious parenting and Homeopathic support, every child can blossom into a confident, emotionally balanced, and successful human being.

 

Dr Ajay Hanmane
M.D.(Hom) HHF, ICR Kolhapur,
Chaitanya Homoeopathic Clinic
1st Floor, F4, Near HDFC Bank,
Bhaskar Plaza Vyapari Peth, Shahupuri
Near Panch Bunglow Bhaji Mandai
Kolhapur, 416001
Mobile No. 7738667123/ 9404507723
Sunday Closed.

Please Read Next Article-